O'zbekiston Respublikasi

Davlat soliq qo'mitasining

Soliq akademiyasi

 

gerb

   sitemap

 

 

Home  /  E-jurnal  /  Maqolalar  /  "Soliq va hayot" ilmiy-elektron jurnali №2, 2018

"Soliq va hayot" ilmiy-elektron jurnali №2, 2018

Ibrohimov Yorqinjon To‘lqin o‘g‘li

Boymatjonov Anvarjon A’zam o’g’li

 Davlat soliq qo’mitasi Soliq akademiyasi

magistranti

 

Rivojlangan davlatlarning tajribasini inobatga olgan holda, elektron tijoratni rivojlantirishni soliq mexanizmlari orqali rag’batlantirish

 

Annotatsiya. Mazkur maqolada  elektron tijoratning mohiyati va ushbu tijorat turining mamlakatimizdagi iqtisodiy potensiali, innovatsion jarayonni rag’batlantirishda mavjud to’siqlarni bartaraf etish, ushbu faoliyatni rag’batlantiruvchi soliq mexanizmlarini yaratish masalalari  yoritilgan. Izlanishlar natijasida elektron tijorat  faoliyatini rivojlantirish maqsadida soliq mexanizmlarini takomillashtirish yuzasidan taklif va tavsiyalar berilgan.

Аннотация. В данной статье рассмотрено понятие электронная коммерция и её потенциал в нашей стране, раскрыты налоговые барьеры, препятствующие активизации инновационных процессов, изложены методы стимулирования инновационной деятельности посредством налоговых инструментов. Также даны предложения и рекомендации по совершенствованию налоговых механизмов для развития электронной деятельности.

Annotation. This thesis clarifies understanding of electron commerce, economic potential of this sort of business, and matters on creating encouraging tax mechanisms of this sphere. As result of researching proposals and recommandations are given to boost tax mechanisms in order to develop electron commerce.

Tayanch so’zlar. Tijorat, elektron tijorat, soliq mexanizmi, AKT, fiskal, egri soliqlar, soliq yuki, neytral munosabat.

Ключевые слова. Коммерция, электронная коммерция, налоговый механизм,  ИКТ, фискал, косвенные налоги, налоговое бремя, нейтральные отношения

Key words. Commerce, electron commerce, tax mechanism, IT, fiscal, indirect tax, tax burden, neutral attitude.

 

 

Kirish

Ayni vaqtda mamlakatimiz bosib o’tgan taraqqiyot yo’lining chuqur tahlili, bugungi kunda jahon bozori konyukturasi keskin o’zgarib, globallashuv sharoitida raqobat tobora kuchayib borayotgani davlatimizni yanada barqaror va jadal sur’atlar bilan rivojlantirish uchun mutlaqo yangicha yondashuv hamda tamoyillarni ishlab chiqish va ro’yobga chiqarishni taqozo etmoqda. Shuningdek, respublikamizda bozor iqtisodiyotining tobora rivojlanib borishi tadbirkorlik subyektlarining yangi faoliyat yo’nalishlari va ularning tashkil etilish shakllarini vujudga keltirmoqda. Bunga asosiy ta’sir etuvchi omillar qatorida alohida o’rin tutuvchi - axborot kommunikatsiya texnologiyalarini misol qilib keltirib o’tishimiz mumkin.

XXI asrni axborot texnologiyalari asri deb nomlashgani bejizga emas. Zero, hayotimizning har jabhasida uning ta’sirini uchratishimiz mumkin. Bu esa, hozirgi kunga kelib, tadbirkorlik sohasiga ham o’z ta’sirini o’tkazmay qolmadi. Mamlakatimizda 2018-yil “Faol tadbirkorlik, innovatsion g’oyalar va texnologiyalarni qo’llab quvvatlash” yili deb nomlanishi innovatsion faoliyatni naqadar muhim ahamiyatga ega ekanligini, uni rivojlantirish uchun keng yo’l ochib berish dolzarb masala ekanligini ko’rsatib berdi. Agarda, internet tarmoqlaridagi turli xil web-saytlarni, ijtimoiy tarmoqlarni olib qaraydigan bo’lsak, u yerda turli virtual ko’rinishdagi tadbirkorlik subyektlari o’z faoliyatlarini amalga oshirmoqdalar. Ular ko’rsatadigan xizmatlar, realizatsiya qiladigan tovarlar  ro’yxati juda keng, ularga bo’lgan talab an’anaviy tarzda faoliyat yurituvchi tadbirkorlik subyektlarinikiga qaraganda ko’p miqdorni tashkil etadi. Buning sababi shundaki, internet tarmog’ining chegara yoki hudud bilmasligida, tadbirkorning bir chekka hududda ishlab chiqargan mahsulotini butun bir dunyoga axborot texnologiyasi yordamida tanitish imkoniyati mavjud. Ushbu imkoniyatlar orqali virtual amalga oshiriluvchi tadbirkorlik shaklining rivojlanishi, biznes sohasida yangi bir termin elektron tijorat tushunchasining paydo bo’lishiga turtki bo’ldi.

Avvalambor, ushbu tushunchaning mohiyatiga e’tibor qaratib o’tadigan bo’lsak, elektron tijorat tushunchasiga O’zbekiston Respublikasining “Elektron tijorat to’g’risida”gi Qonunida quyidagicha ta’rif keltirib o’tilgan, unga asosan “Axborot tizimlaridan foydalangan holda tuziladigan shartnomaga muvofiq amalga oshiriladigan tovarlar(ishlar, xizmatlar) oldi-sotdisi elektron tijoratdir”[1]. Ushbu ta’rif orqali elektron tijoratning nima ekanligi haqida yetarlicha tushunchaga ega bo’lamiz, shuningdek, ushbu ta’rifda “axborot tizimlaridan foydalanilgan holda” deb alohida to’xtalib o’tilishi muhim ahamiyat kasb etadi.

Bundan tashqari, xorijiy olimlarning elektron tijorat to’g’risida bildirgan fikrlariga e’tiborimizni qaratib o’tadigan bo’lsak, Rainer and Segielski elektron tijoratni quyidagicha tavsiflaydi:  “Elektron tijorat internetni o’z ichiga olgan holda kompyuter texnologiyalari yordamida mahsulotlarni, xizmatlarni, ma’lumotlarni sotib olish, sotish, transfer qilish va ayirboshlash jarayonidir” [2]. Elektron tijoratga berilgan bu ta’rifda elektron tijoratning xususiyatlaridan kelib chiqib, uni tavsiflashga harakat qilingan. Bizning fikrimizcha, “Elektron tijorat to’g’risida” gi Qonunda keltirilgan ta’rifni ham “ma’lumotlarni transfer qilish va ayirboshlash” so’zlari bilan to’ldirish lozim.

Mavzuga oid adabiyotlar tahlili

Mazkur maqolani yozishda asosan O’zbekiston Respublikasida elektron tijorat sohani amalga oshirish bo’yicha ishlab chiqilgan me’yoriy-hujjatlar [1-4] tahlil qilingan.  Ushbu maqolada mamlakatimiz iqtisodiyotining eng muhim bo’g’inlaridan biriga aylanishi kutilayotgan elektron tijorat sohasidagi tadbirkorlik subyektlarini soliqqa tortish mexanizmlarini takomillashtirishga oid masalalar ko’rib chiqilgan. 

Bundan tashqari, xorijiy adabiyotlardan Hannah V.Minkevitchning  Berkeley Technology Law Journal nomli jurnalda “To tax or not to tax? That’s not the question: The role of tax within maturing world of e-commerce” mavzudagi maqolasida elektron tijorat sohasi taraqqiyotiga xos bo’lgan asosiy tendensiyalar, elektron tijorat sohasidagi tadbirkorlik subyektlarini soliqqa tortish mexanizmi, uning o’ziga xos xususiyatlari, soliqlarni undirish bilan bo’gliq bo’lgan masalalar borasida zamonaviy yo’nalishlarni namoyon qilingan.

Tadqiqot metodologiyasi

Global miqyosda rivojlanib borayotgan ushbu tijorat turini respublikamizda ham amalga oshirilishini rag’batlantirish, hamda uni amalga oshirilishining tartib-taomillarini ishlab chiqish, hamda uni rivojlantirish bo’yicha bo’yicha yengilliklar berish, yetarli darajadagi infratuzilma bilan ta’minlash borasida atroflicha ishlar amalga oshirib kelinmoqda. Bunga misol sifatida, 2015-yil 22-maydagi O’RQ-385 sonli “Elektron tijorat to’g’risida”gi O’zbekiston Respublikasi Qonuni(yangi tahriri), ushbu Qonunni amalga oshirish yuzasidan Vazirlar Mahkamasining 2015-yil 4-dekabrdagi 353-sonli “2016-2018 yillar davrida O’zbekiston Respublikasida elektron tijoratni rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash to’g’risida”gi qarori, Vazirlar Mahkamasining 2016-yil 2-iyundagi “Elektron tijoratda bitimlarni amalga oshirish tartibini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to’g’risida”gi 185-sonli qarori, O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 7-fevraldagi “O’zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo’yicha harakatlar strategiyasi to’g’risida”gi PF-4947-sonli farmonlari va uni ijrosi bo’yicha amalga oshirilayotgan ishlarni keltirib o’tishimiz mumkin.

O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 7-fevraldagi “O’zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo’yicha harakatlar strategiyasi to’g’risida”gi PF-4947-sonli farmonida Harakatlar strategiyasining 3-yo’nalishi iqtisodiyotni rivojlantirish va liberallashtirishning ustuvor yo’nalishlari keltirib o’tilgan, unda makroiqtisodiy mutanosiblikni saqlab qolish, Davlat budjetining barcha darajalarida mutanosiblikni ta’minlash, xususan, soliq yukini kamaytirish va soliqqa tortish tizimini soddalashtirish siyosatini davom ettirish, soliq ma’muriyatchiligini takomillashtirish va tegishli rag’batlantiruvchi choralarni kengaytirish masalalariga e’tibor qaratib o’tilgan. [3] Bu borada, 2017 — 2021 yillarda O’zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yo’nalishi bo’yicha Harakatlar strategiyasini «Xalq bilan muloqot va inson manfaatlari yili»da amalga oshirishga oid Davlat dasturida Elektron tijoratni rivojlantirish bilan bo’gliq aniq vazifa qo’yilgan bo’lib, unga ko’ra ijro uchun mas’ul tashkilotlar tomonidan valyuta va soliq nazoratini soddalashtirishni o’z ichiga olgan elektron tijoratni rivojlantirishni rag’batlantirish, plastik kartalar bo’yicha o’zaro hisob-kitob qilish tizimida olinmagan tovarlar va foydalanilmagan xizmat uchun to’lovni qaytarishni tartib-taomillari va texnologiyalarini joriy etish masalalari ko’zda tutib o’tilgan.

Davlat dasturida keltirilgan elektron tijoratni rivojlantirishni rag’batlantirish vazifasini amalga oshirish uchun avvalo hukumat uni qaysi yo’llar orqali rag’batlantirish mumkinligi, hamda bu sohaning iqtisodiy potensiali qay darajada ekanligini bilishimiz lozim. Hozirgi kunda, respublikamizda elektron tijorat unchalik darajada rivojlanmagan bo’lsada, lekin ushbu biznes segmentining jahondagi iqtisodiy potensiali juda yuqori baholanadi. Buni, jahon iqtisodiy-moliyaviy adabiyotlarida olimlarning fikrlaridan anglab olish qiyin emas.

Bu borada chet el tajribasiga nazar soladigan bo’lsak, iqtisodchi olim Robin Oliverning fikriga ko’ra, - “soliq ma’murchiligi ijobiy fiskal sharoit orqali elektron tijoratni rivojlantirishni rag’batlantirish, hamda undagi daromad manbaini soliqqa tortilishini oldini olish maqsadlariga e’tiborini qaratishi lozim”, [4] ya’ni, elektron tijoratga nisbatan hech qanday maxsus soliqqa tortish yondashuvi qo’llanilmasligi lozim. Asosiy qonun-qoidalarni o’zgartirmagan holda, mavjud tamoyillarga moslashish maqsadida, soliq qonunchiligini amalda qo’llanilishi borasida xalqaro kelishuvga erishish zarurligiga urg’u berib o’tilmoqda.

Iste’molchilarni soliqni to’lash kerakligining majburiyligini tushuntiruvchi targ’ibot ishlarini va ularning ustidan monitoring nazoratini olib borish uchun sarflangan xarajatlar elektron tijoratni soliqqa tortishdan kelib tushadigan soliqlardan ortib ketish ehtimoli mavjud. Elektron tijoratda amalga oshirilayotgan operatsiyalarga to’g’ri soliqlarni qo’llashdan ko’ra, egri soliqlarni qo’llash ancha samaraliroq hisoblanadi. Hukumatning tovar(ish,xizmat)larni realizatsiya qiluvchi tadbirkorlik subyektlarini soliqlarni yig’ish uchun mas’ul qilib belgilashga yetarlicha imkoniyatlari mavjud, buni soliqlar orqali rag’batlantirishlar berish orqali ham amalga oshirish mumkin. [5]

eBay kompaniyasining hukumat bilan munosabatlar bo’yicha vitse-prezidenti Tod Cohen elektron tijoratni soliqqa tortish borasida o’z fikrini bildirib o’tgan, unga ko’ra “Internet soliq yukini kichik biznes subyektlariga nisbatan oshirish hech qanday mantiqqa ega bo’lmaydi, ayniqsa - hozirda tadbirkorlar qo’shimcha ish o’rinlari yaratayotgan va iqtisodiy faoliyat yuritayotgan bir davrda!”[6]

Yuqorida keltirilgan ma’lumotlar Elektron tijoratning ahamiyatini  naqadar yuqori ekanligini, respublikamizda ham tijoratning ushbu turini rivojlantirish, uni soliqqa tortish borasida aniq bir yechimlar ishlab chiqish, hamda elektron tijoratni soliqlar vositasida rag’batlantishning dolzarb masala ekanligini ko’rsatib turibdi.

Ushbu vazifalarni amalga oshirish maqsadida, birinchi navbatda, soliqqa tortish munosabatlarini tartibga soluvchi O’zbekiston Respublikasi Soliq kodeksiga elektron tijorat tushunchasini, uning soliqqa tortish obyektlari va bazasini  aniqlanish tartibini kiritib o’tish lozim, sababi elektron tijoratda sotiladigan ayrim nomoddiy tovarlarning xususiyati, ularga nisbatan alohida yondashuvni talab etadi. Respublikamizda elektron tijoratning soliqqa tortish obyektlari va bazalarini aniqlashda mavjud muammolari hal qilinguniga qadar, boshqa ayrim turdagi soliqlarda bo’lgani kabi eng kam me’yorlar joriy qilinishi lozim. Masalan, elektron tijorat bilan shug’ullanuvchi tadbirkorlik subyekti elektron sayt orqali turli musiqa, kino va shunga o’xshash media mahsulotlarni aholiga realizatsiya qiladi, bunda qaysi mahsulotga qancha soliq joriy qilinishi va uning necha foiz stavkada qo’llash muammo bo’lishi mumkin. Shu sababli, biz avvalambor, ushbu saytni virtual joy maydonini aniqlaymiz (xosting joy 500mb, 750mb, 1gb), hamda ushbu joy to’g’risida ma’lumot olish oson va bu joydan kelib chiqib ularga nisbatan eng kam me’yorni qo’llashimiz mumkin bo’ladi. Masalan, sayt joylashgan joyi 500mb gacha ega tadbirkorlik subyektlari uchun oyiga eng kam oylik ish haqining 1 barobaridan kam bo’lmagan miqdorda soliq to’lash belgilanishi kerak.

  Shuningdek, yana bir masala, ya’ni elektron tijoratni qanday soliqqa tortish lozim, uni soliqqa tortishning alohida tartibini ishlab chiqish kerakmi yoki uni an’anaviy tijorat turlaridan farqlamagan tarzda bir xil mexanizm asosida soliqqa tortish kerakmi degan masalaga ham Soliq kodeksida oydinlik kiritib o’tilishi, unga nisbatan soliqqa tortish mexanizmi masalalari ochib berilishi kerak. Ushbu masalalar shunday yoritib o’tilishi kerakki, bunga asosan tadbirkorlik subyektlari va fuqarolar hukumatning elektron tijoratga nisbatan munosabatini, keyingi yillarda amalga oshirilishi yoki berilishi mumkin bo’lgan imkoniyatlar, imtiyozlar va yengilliklar to’g’risida to’liq tassavurga ega bo’lishlari lozim.

Shu o’rinda, elektron tijoratni respublikamizda rivojlanishini rag’batlantirish dolzarb masala ekan, ularga nisbatan imtiyozlar berish lozim. O’zining elektron tijorat faoliyatini rivojlantirmoqchi bo’lgan yakka tartibdagi tadbirkorlar va yuridik shaxslarga, aynan elektron tijoratni yo’nalishini rivojlantirish bilan shug’ullanuvchi firmaning hodimiga yagona ijtimoiy to’lov va sug’urta badali to’lashdan ozod qilish, yakka tartibdagi tadbirkorlarga esa aynan elektron tijoratni rivojlantirish uchun yana bitta qo’shimcha ishchi yollash huquqini berish lozim. Ushbu imtiyozlar qisqa vaqt ichida yurtimizda elektron tijorat sohasining rivojlanishiga katta ta’sir ko’rsatadi.

Shuningdek, agarda korxona va tadbirkorlik subyektlari o’z faoliyatlarida elektron tijoratni rivojlantirish maqsadida tijorat banklariga kredit so’rab murojaat qilsa, ularga ushbu tarmoqni rivojlantirish uchun qayta moliyalash stavkasida yoki pasaytirilgan stavkalarda imtiyozli kreditlar taqdim etish kerak. Tadbirkorlik subyektlari ushbu mablag’lari hisobidan elektron tijoratni rivojlantirishga intiladilar, buning natijasida ularning tovar oborotlari kengayishiga olib keladi. Bu esa, ham tadbirkorlik subyektiga ham davlat budjeti daromadlari miqdoriga o’zining ijobiy ta’sirini o’tkazmasdan qolmaydi.

Xulosa va takliflar

Agar elektron tijoratni rivojlantirish uchun yuqoridagi maqsadli ishlar amalga oshirilsa, quyidagi istiqbolli natijalarga erishish mumkin:

  1. Elektron tijorat tushunchasining to’liq mohiyatini anglab yetishga imkon beradi, bu o’z navbatida keyinchalik soliq bazasini oshishiga o’z xissasini qo’shadi;
  2.  Elektron tijoratni rivojlantirishga beriladigan imtiyozli kreditlar, yengilliklar ular sonining ortishiga olib keladi, shuningdek, elektron tijorat bilan shug’ullanuvchi soliq to’lovchilarni qamrab olish imkoniyati paydo bo’ladi;
  3. Mavjud yuridik va jismoniy shaxslarga faoliyatlarini elektron tijorat orqali rivojlantirishi uchun yollangan hodimlarga beriladigan imtiyozlar, ular faoliyatidan keladigan daromadlarini oshishiga olib keladi va budjet daromadlariga ham ijobiy ta’sir ko’rsatadi;
  4. O’zbekiston Respublikasini rivojlantirishning Harakatlar strategiyasida belgilangan, valyuta va soliq nazoratini soddalashtirishni o’z ichiga olgan elektron tijoratni rivojlantirishni rag’batlantirishga oid masalalar hal qilinadi.

 

Xulosa qilib aytadigan bo’lsak, respublikamizda ham elektron tijoratni soliqqa tortishning jahon tajribasini hisobga olgan holda, ma’lum bir yengilliklar berish orqali uning rivojlanishini rag’batlantirib, lekin uni soliqqa tortishda neytral munosabat tamoyiliga amal qilish lozim.

Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:

 

  1. 2015-yil 22-maydagi O’RQ-385 sonli “Elektron tijorat to’g’risida”gi O’zbekiston Respublikasi Qonuni(yangi tahriri) Xalq so’zi gazetasi 23.05.15y
  2. Rainer, K. & Cegielski, C. (2011) Introduction to information systems: Enabling and transforming business. Third edition. John Wiley & Sons Inc.
  3. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 7-fevraldagi “O’zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo’yicha harakatlar strategiyasi to’g’risida”gi PF-4947-sonli farmoni
  4. R.Oliver “Tax challenges of e-commerce” Tokio 9 March 2001
  5. Hannah V.Minkevitch “To tax or not to tax? That’s not the question: The role of tax within maturing world of e-commerce” Berkeley Technology Law Journal, Vol 27, pp 705-735
  6. Jan Norman, U.S. Senate Moves To Allow Internet Sales Tax, The Orange County Register(Nov 14, 2011), http://m.ocregister.com/articles/tax-326546-states-sales.html
  7. I.F.D. Prof. Sh.Toshmatov  “O’zbekistonda elektron tijorat sohasini soliqqa tortishni takomillashtirish yo’nalishlari” tezis ma’lumotlari

 

 

 

Жаҳон мамлакатларида қўшилган қиймат солиғининг ставкаларининг қуллаш хусусиятлари

 

Эсанов Ж.-Солиқ академияси магистратура талабаси.

Умирзаков.А.-Солиқ академияси магистратура талабаси.

Ишмуратова К.-Солиқ академияси бакалавр талабаси.

                                                                                           Сахатов Ф.- Солиқ академияси магистратура талабаси.

 

         Аннотация. Тадқиқотлар натижаси шуни айтиб турибдики,  ҚҚС – кўп мамлакатларда қўлланилиши ҳамда  давлат бюджетида салмоқли кисмини эгаллайди. ҚҚСнинг самарали ва хаётий эканлиги, унинг мураккаб ҳисобланишига қарамасдан амалда  кенг қўлланилиши кўрсатиб туради.

Калит сўзлар.       Қўшилган қиймат солиғи (кейинги  ўринларда ҚҚС деб аталади), фоизли ставка,  стандарт ставка, пасайтирилган ставка,

Аннотация. Результаты исследования говорят о том, что НДС – это налог, который используется повсеместно в большинстве стран и составляет значимую долю в бюджета и несмотря на его сложность исчисления, широкое распространение НДС в мировой практике говорит о его эффективности и жизнеспособности.

Ключевые слова: НДС, процентная ставка, стандартная процентная ставка, сниженная процентная ставка.

Annotation. Results of the study suggest that the VAT is a tax that is used widely in most countries and is a significant share of the budget and in spite of the complexity of calculation, VAT widespread in the world practice shows its effectiveness and viability.

Keywords: VAT (value-added tax), interest rate, standard interest rate, reduced interest rate.

Кириш

        Ўзбекистон Республикасидаги қўшилган қиймат солиғининг (кейинги ўринларда ҚҚС деб аталади), қўлланилишидаги мавжуд муаммолар, солиқ ставкалари даражаси, билвосита солиққа тортиладиган товарлар таркиби, ҳамда билвосита солиққа тортиш усулларини такомиллаштириш ҳозирги кунда долзарб масаладир.

        Қолаверса, мамлакатимиз Президенти  Ш.М.Мирзиёев таъкидлаганларидек “2017-2021 йилларда Ўзбекистон Республикасини ривожлантиришнинг бешта устувор йўналишлари буйича “Ҳаракатлар стратегияси”[1]нинг учинчи устувор йўналиши “Иқтисодиётни янада ривожлантириш ва либераллаштириш” деб номланган бўлиб, ушбу йўналишда солиқ юкини камайтириш ва солиққа тортиш тизимини соддалаштириш  йўлини давом эттириш, солиқ маъмурчилигини такомиллаштириш ва рағбатлантиришнинг тегишли чораларини кенгайтиришга эътибор бермоғимиз зарур” деб таъкидлаган эдилар.

 

Мавзуга оид адабиётлар таҳлили

Мазкур мақолани ёзишда асосан жаҳон мамлакатларида қўшилган қиймат солиғининг ставкалари [1-4] таҳлил қилинган.  Ушбу мақолада мамлакатимиз иқтисодиётининг энг муҳим солиқлардан бири қўшилган қиймат солиғи орқали тадбиркорлик субъектларини солиққа тортиш меанизмларини такомиллаштиришга оид масалалар кўриб чиқилган.

Тадқиқот методологияси

Жаҳон мамалакатларининг солиқ тизимини ўрганиш шуни кўрсатдики, ҚҚС дунёнинг кўп мамлакатларида жорий қилинган бўлиб, давлат бюджетининг сезиларли қисмини ташкил этади. Дунёнинг кўп мамлакатларида ҚҚСни жорий қилинишининг асосий сабаби ушбу солиқнинг давлат бюджетини шакллантирувчи энг самарали солиқ турларидан бир эканлигидадир.

Ижтимоий ва иқтисодий келиб чиқишига кўра мамлакатларда ҚҚСнинг 2, 3, 4 гача табақалашган ставкалари мавжуд. Жумладан, Германияда ҚҚС XVIII асрда жорий этилган солиқ бўлиб, айни пайтда Германияда ҚҚСнинг умумий ставкаси 19% ташкил этади ва баъзи бир товарлар учун (китоблар ва озиқ-овқат маҳсулотлари) пасайтирилган 7% ли ставкаси қўлланилади.

Малайзия давлатида эса ҚҚС қўлланилмайди, лекин мазкур давлатнинг ишлаб чиқариш короналари маҳсулот сотувидан 10%, спиртли ичимликларга 20%, шунингдек тамаки маҳсулотлари учун 25% солиқ ставкаларда қўлланилади.

Европа иттифоқи таркибига кирувчи давларларда асосан чекланган 15%дан кам бўлмаган миқдорда ҚҚС ставкаси белгиланган.

Мексика давлатида ҚҚС маҳсулот нарҳларига қўшилган бўлиб, ўртача 15% ни ташкил этади.   

      Бугунги кунда дунё мамлакатларида қўлланилаётган ҚҚСнинг ўртача ставкаси 15-25 фоизни ташкил этади. Давлатларнинг ижтимоий келиб чиқишига ва товарларнинг турига кўра ҚҚСнинг пасайтирилган ставкаси қўлланилади. Масалан ҚҚСнинг 2-10%гача ставкаси биринчи даражали  истеъмол товарлари учун, тиббиёт маҳсулотлари учун ва болалар маҳсулотлари учун қўлланилади. ҚҚСнинг 13-23% ставкаси йирик саноат короналари учун товарлар реализациясида, ишлар ва измат кўрсатиш соҳасида қўлланилади. ҚҚСнинг 25%дан ортиқ ставкаси ноёб товарларга нисбатан қўлланилади. Бугунги кунда ҚҚС дунёнинг 100 дан ортиқ мамлакатларида мавжуд.

2017 йил якунларига кўра дунё мамлакатларида ҚҚСнинг паст ставкасини қўллайдиган давлатларни қуйидаги жадвалда таҳлилини кўриб чиқамиз.

Қўшилган қиймат солиғининг 0 дан 10%гача булган ставкаси

2017 йил якунлари бўйича                                                                               

1.жадвал

Мамлакат номи

Ставкаси

ҚҚСнинг номланиши (Абривиатураси)

 

Стандарт ставкаси

Пасайтирилган ставкаси

 

Жерси ороли

3%

-

GST

Сингапур

5%

-

GST

Япония

8%

-

Истемол солиғи

Швейцария

8%

3,8 %, 2,5%

MWST / TVA / IVA / VAT

Австралия

10%

0,00%

GST

Парагвай

10%

5%

 IVA

Ветнам

10%

5%,0 %

GTGT

 

         Юкорида келтирилган 7 мамлакат ичида ҚҚСнинг энг паст ставкаси Жерси оролида кузатилмоқда, у атига 3% ни ташкил этади. Бунинг эътиборли жиҳати шундаки, бу давлатда ҚҚС нинг ставкаси давлатларнинг стандарт ставкасидан ам пастдир.  

Шунингдек, Ветнам ва Австралия давлатларида ҚҚСнинг стандарт ставкаси 10% ни ташкил этади. Швейцария давлатида пасайтирилган 3.8%, 2.5% ставкалари қўлланилади. Бундай паст ставка бошқа мамлакатларда қўлланилмайди. Жумладан, 2.5% пасайтирилган ставка озиқ-овқат маҳсулотлари ва дори-дармонлар учун, 3.8% пасайтирилган ставка эса Швейцария давлатининг меҳмонҳоналари учун қўлланилади.

 

 

ҚҚСнинг 11%дан 15%гача ставксининг талили[2].

2 жадвал

 

Мамлакат номи

Ставкаси

ҚҚСнинг номланиши (Абривиатураси)

 

Стандарт ставкаси

Пасайтирилган ставкаси

 

Венесуэла

11%

8%

IVA

Қозоғистон

12%

-

ҚҚС

Қирғизистон

12%

0%

ҚҚС

Филиппин

12%

-

RVAT

Эквадор

12%

-

IVA

Сальвадор

13%

-

IVA

ЖАР

14%

0%

VAT

Янги Зеландия

15%

-

GST

 

Юкорида келтирилган 8та мамлакатнинг кўпчилиги ҚҚСнинг стандарт ставкасини қўллашади. Ушбу жадвалда паст ставка фақат Венисуэлада кузатилган бўлиб, у 8 фоизни ташкил этади, ушбу давлатнинг стандарт ставкаси эса 11 фоиз қилиб белгиланган.

         Шунингдек энг юқори 15 фоизли ставка Янги Зеландия кузатилган. Қирғизистон ва Жанубий Африка Республикасида 0% ставка қўлланиши кузатилган.

Кейинги жадвалда биз ҚҚСнинг 16% дан 20%гача бўлган ставкасини таҳлилини кўришимиз мумкин.

 

ҚҚСнинг 16%дан 20%гача ставксини талили[3]

3.жадвал

Мамлакат номи

Ставкаси

ҚҚСнинг номланиши (Аббривиатураси)

 

Стандарт ставкаси

Пасайтирилган ставкаси

 

Исроил

17%

-

Ma’am (סמךרעףסומ)

Босния ва Герцоговиния

17%

-

PDV

Р (итой )

17%

2 %, 3 %, 4 %, 6%

增值税

Люксембург

17%

14 %, 8 %, 3 %

TVA

Мальта

18%

5%

TVM

Озорбайжон

18%

-

ƏDV

Грузия

18%

0%

 

Туркия

18%

8 %, 1 %

KDV

Перу

18%

-

IGV

Македония

18%

5%

ДДВ

Чили

19%

-

IVA

Германия

19%

7%

MwSt./USt

Кипр

19%

8 % , 5 %

ΦΠΑ

Буюкбритания

20%

5 % , 0 %

VAT

Словакия

20%

10%

DPH

Франция

20%

10 %,  5,5 %, 2,1%

TVA

Эстония

20%

9%

km

Арманистон

20%

0%

 

Белоруссия

20%

10 %, 0,5 %, 0 %

ПДВ

Молдавия

20%

8 %, 6 %, 0 %

TVA

Сербия

20%

8 %, 0 %

PDV

Украина

20%

0%

ПДВ

 

Юқорида келтирилган 22 та мамалакат ичида ҚҚСнинг энг кўп табақалаштирилган ставкаси итой алқ Республикасида (Р) қўлланилар экан, шунингдек, у ерда стандарт ставка 17 фоиз, пасайтирилган ставкалари эса 6%, 4%, 3% ва 2%, лекин кўпгина мамлакатларда фаолият тури инобатга олинмасдан ягона стандарт ставка қўлланилади, шу жумладан бизнинг мамлакатимизда ҳам.

Кўп мамлакатларда ҚҚСнинг 20%лик ставкаси қўлланилади, бунга ушбу жадвал кўрсаткичлари яққол мисол бўла олади. Буюк Британия, Арманистон, Франция, Молдавия, Сербия, Эстония ва бошқа кўпгина мамалакатларда ҚҚС 20% ташкил этади.

Энди ҚҚСнинг ставкаси 20%дан юқори бўлган мамлакатларни қуйидаги келтириладиган жадвалда кўриб чиқамиз.

 

ҚҚСнинг 20%дан юқори ставкаларининг талили[4]

4. жадвал

Мамлакат номи

Ставкаси

ҚҚСнинг номланиши (Аббривиатураси)

 

Стандарт ставкаси

Пасайтирилган ставкаси

 

Бельгия

21%

12% 6%

BTW BTW
TVA
MWSt

Испания

21%

8 %, 4 %

IVA

Латвия

21%

12%

PVN

Литва

21%

9 %, 5 %

PVM

Нидерландия

21%

6%

BTW

Чеия

21%

15%

DPH

Аргентина

21%

10,5% 0%

IVA

Италия

22%

10% 6% 4%

IVA

Словения

22%

9,50%

DDV

орватия

22%

0%

PDV

Ирландия

23%

13,5% 9%4,8% 0%

CBL
VAT

Уругвай

23%

14%

IVA

Польша

23%

8 %, 5 %, 0 %

PTU/VAT

Португалия

23%

13 %, 6 %

IVA

Руминия

24%

9 %, 5 %

TVA

Финляндия

24%

14 %, 10 %

ALV
Moms

Исландия

25%

14%

VSK

Норвегия

25%

14 %, 8 %

MVA (moms)

Швеция

25%

12 %, 6 %, 0 %

Moms

 

 

 

Ушбу жадваладан кўриниб турибтики ҚҚСнинг энг юқори яъни 25%  ставкаси Норвегия ва Швецияда бўлиб, кўп мамалакатларда ҚҚСнинг 21% ташкил этар экан, пасайтирлган ставкалари эса келтирилган мамлакатларининг аммасида мавжуд. Бир қанча мамлакатларда яъни орватия, Швеция , Ирландия, Аргентина фаолият турини инобатга олган олда ҚҚСнинг пасайтирилган 0% ставкасини қўллашар экан.

         Юқорида келтирилаган жадвалларда 54 га яқин мамлакатларнинг ҚҚСнинг ставкаси таҳлилини кўриб чиқдик. Таҳлиллар натижасига кўра ҚҚСнинг энг юқори ставкаси яъни 25% Норвегия ва Швецияда кузатилган.

          Шуни эътиборга олиш лозимки мамлакатимизда ҚҚСнинг беглиланган ставкаси унча юқори эмас, бу юқорида талил қилинган мамлакатларга нисбатан кўриниб турибди.

         Талиллар натижасига кўра ҚҚСнинг дунё мамлакатлари буйича ҳисоблаганда ўртача давлат бюджетидаги улуши 13,5% ташкил қилар экан.

ҚҚСнинг давлат бюджетидаги улуши айрим мамлакатларда кескин фарқ қилади, жумладан Францияда ҚҚСнинг давлат бюджетидаги улиши 45% ташкил қилар экан, Нидерландияда бу кўрсаткич 24% ташкил қилар экан.[5]

Мамлакатимизда қўшилган қиймат солиғи ставкаси 1992 йилда 30%-ташкил қилгани ҳолда, бугунга қадар бир неча марта ўзгартирилди. Жумладан, 1996 йилда 17%,  1997 йилда 18%, айрим озиқ-овқат маҳсулотлари турларига (ун, нон, гўшт, сут ва сут маҳсулотлари) эса камайтирилган 10 фоизли ставка белгиланди. 1999 йилда республикада қўшилган қиймат солиғининг 3 ил ставкаси (20%, 15%, ва 0%) амалда қўлланилди. Фақат 3 та  банд, яъни экспорт, қишлоқ ўжалиги эҳтиёжлари учун қишлоқ ўжалик короналарига бериладиган минерал ўғит ва ёқилғи мойлаш материаллари ҳамда дипломатик ваколатоналар, унга тенглаштирилган ваколатоналарга реализация қилинадиган товар (иш ва измат)лар “0” ставкаси бўйича солиққа тортилди. 15% ли қўшилган қиймат солиғи ставкаси эса ун, нон, гўшт, сут ва сут маҳсулотлари ҳамда импорт қилинадиган тирик мол ва буғдой каби маҳсулотларга нисбатан белгиланди.

Мамлакатимизда 2000 йилдан ҳозирги кунгача 20 ва “0” фоизли ставка қўлланилиб келинмоқда. Умуман олганда “0” ставка деганда корона ишлаб чиқараётган товарларнинг (бажарилган иш, изматларнинг) қийматига қўшилган қиймат солиғи қўлланилмайди, яъни “ноль” га тенглаштирилган.

 

хулоса ва таклифлар

 

         Мамлакатимизда фаолият кўрсатаётган короналар фаолиятини қўшилган қиймат солиғи орқали рағбатлантириш йўлларини янада такомиллаштириш мақсадида қуйидаги таклифларни келтириш мумкин:

         -1.Ўзбекистонга жаҳон талабларига жавоб берадиган, рақобатбардош маҳсулотларни ишлаб чиқаришга жалб этиладиган тенологияларни олиб келувчи короналарга очиқ эшиклар сиёсатини ўтказишни янада жадаллаштириш, амда мамлакатимиз иқтисодиётида юқорида келтирилган қўшилган қиймат солиғи ставкаларини мақбулини белгилаб, пасайтирилган ва табақалаштирилган солиқ ставкаларини жорий этиш максадга мувофиқдир..

         -2. Короналарга қўшилган қиймат солиғидан солиқ имтиёзларнинг рағбатлантирувчанлик таъсирини ошириш, биринчи навбатда, мамлакатда инновацион, илмий-теник тараққиётни жадаллаштиришга ва уни ишлаб чиқаришга жорий этишга, жаҳон бозорида рақобатбардош ҳамда кенг алқ истеъмоли товарлари ишлаб чиқаришни ривожлантиришга йўналтирилиши максадга мувофиқдир.

         улоса қилиб айтадиган бўлсак, республикамизда фаолият кўрсатаётган короналар фаолиятини қўшилган қиймат солиғи орқали рағбатлантириш йўлларини янада такомиллаштириш, маълум бир енгилликлар бериш орқали унинг ривожланишини рағбатлантириш муим аамиятга эгадир.

 

АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:

 

[1.]Ўзбекистон Республикаси Президентининг “2017-2021 йилларда Ўзбекистон Республикасини ривожлантиришнинг бешта устувор йўналиши бўйича Ҳаракатлар стратегияси”2017 йил 7 февралдаги    ПФ-4947-сон Фармони.

[2.]Мирзиёев Ш. Қонун устуворлиги ва инсон манфаатларини таъминлаш – юрт тараққиёти ва алқ фаровонлигининг гарови. Ўзбекистон Республикаси Конституцияси қабул қилинганлигининг 24 йиллигига бағишланган 2016 йил 7 декабрдаги тантанали маросимдаги Президент маърузаси.

[3.]Ставки НДС в страна Европы  [Электронный ресурс]. Режим доступа :  http://czech-con-sult.ru/articles/415-nds-vat-v-evrope.html. сайтининг маълумотлари асосида  муаллиф томонидан  таёрланди.

[4.]Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 19 июндаги “Бизнеснинг қонуний манфаатлари давлат томонидан муҳофаза қилиниши ва тадбиркорлик фаолиятини янада ривожлантириш тизимини тубдан такомиллаштиришга доир чора-тадбирлар тўғрисида”ги ПФ-5087-сон Фармони.

 

 

[1]Ўзбекистон Республикаси Президентининг “2017-2021 йилларда Ўзбекистон Республикасини ривожлантиришнинг бешта устувор йўналиши бўйича Ҳаракатлар стратегияси”2017 йил 7 февралдаги    ПФ-4947-сон Фармони.

[2] Ставки НДС в странах Европы  [Электронный ресурс]. Режим доступа  :  http://czech-con-sult.ru/articles/415-nds-vat-v-evrope.html.сайтининг маълумотлари асосида  муаллиф томонидан  таёрланди.

[3] Ставки НДС в странах Европы  [Электронный ресурс]. Режим доступа  :  http://czech-con-sult.ru/articles/415-nds-vat-v-evrope.html.сайтининг маълумотлари асосида  муаллиф томонидан  таёрланди.

[4] Ставки НДС в странах Европы  [Электронный ресурс]. Режим доступа  :  http://czech-con-sult.ru/articles/415-nds-vat-v-evrope.html.сайтининг маълумотлари асосида  муаллиф томонидан  таёрланди.

[5]Ставки НДС в странах Европы  [Электронный ресурс]. Режим доступа  :  http://czech-con-sult.ru/articles/415-nds-vat-v-evrope.html.сайтининг маълумотлари асосида  муаллиф томонидан  таёрланди.